Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng đến giao tiếp và tương tác xã hội của trẻ. Hạn chế trong ngôn ngữ và kỹ năng giao tiếp phi ngôn ngữ là thách thức lớn. Việc xây dựng chiến lược giao tiếp tăng cường cho trẻ không chỉ cải thiện chất lượng cuộc sống của trẻ mà còn giúp gia đình và cộng đồng hiểu, kết nối với trẻ tốt hơn.
Một số chiến lược giao tiếp tăng cường cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ
Chiến lược một: Chiến lược O.W.L
Chiến lược O.W.L là cách tiếp cận hiệu quả hỗ trợ trẻ tự kỷ phát triển kỹ năng giao tiếp và xã hội. O.W.L bao gồm:
Để rõ hơn về chiến lược này ba mẹ có thể tham khảo ví dụ sau: Trẻ đang chơi một bộ xếp hình và ba mẹ muốn khuyến khích trẻ giao tiếp.
Observe (Quan sát): Quan sát cách trẻ chơi xếp hình: Trẻ đang xếp các mảnh theo màu sắc hay hình dáng như thế nào? Trẻ có tập trung hay không? Trẻ có biểu hiện khó khăn (ví dụ: lặp lại một hành động nhưng không thành công)? Ba mẹ ghi nhận những tín hiệu giao tiếp phi ngôn ngữ: ánh mắt, cử động tay, biểu cảm khuôn mặt của trẻ trong quá trình xếp hình.
Wait (Chờ đợi): Ba mẹ không vội vàng đưa ra lời hướng dẫn hoặc làm giúp trẻ. Với chiến lược này ba mẹ cần chờ xem trẻ có tự tìm cách giải quyết vấn đề hay không. Nếu trẻ nhìn về phía ba mẹ hoặc phát ra âm thanh, điều đó có thể là một dấu hiệu trẻ muốn giao tiếp và đang cần sự hỗ trợ từ những người xung quanh.
Listen (Lắng nghe): Nếu trẻ nói, lặp lại hoặc phản hồi để xác nhận rằng ba mẹ hiểu. Ví dụ: nếu trẻ nói "màu đỏ", ba mẹ có thể phản hồi, "À, con đang tìm mảnh màu đỏ phải không?" Nếu trẻ không nói mà chỉ ra dấu hoặc nhìn về phía mảnh ghép, ba mẹ có thể lặp lại hành động đó để khuyến khích sự kết nối: "Con muốn lấy mảnh này à?"
Chiến lược O.W.L không chỉ khuyến khích giao tiếp chủ động mà còn xây dựng lòng tin và sự kết nối, giúp trẻ cảm thấy được tôn trọng và lắng nghe.
Chiến lược hai: Chiến lược R.O.C.K
Chiến lược R.O.C.K là một cách hiệu quả giúp trẻ tự kỷ phát triển giao tiếp và tương tác xã hội. Các bước chính gồm:
Ba mẹ có thể áp dụng chiến lược R.O.C.K để xây dựng kết nối giao tiếp với trẻ tự kỷ như sau:
Repeat (Lặp lại): Nếu trẻ chỉ vào bánh quy mà không nói, ba mẹ có thể nói: "Con muốn bánh quy à? Bánh quy!" và nhấn mạnh từ "bánh quy". Khi trẻ cố phát âm, lặp lại chính xác lời trẻ để xác nhận: "À, con nói 'bánh quy', đúng rồi!".
Offer Opportunities (Tạo cơ hội): Đặt bánh quy ở nơi trẻ nhìn thấy nhưng không với tới, khuyến khích trẻ ra dấu, chỉ tay hoặc nói để giao tiếp.
Cue (Gợi ý): Hướng dẫn trẻ cách yêu cầu bằng lời nói hoặc ra dấu, như: "Con có thể nói 'bánh quy' hoặc làm dấu thế này" (vừa nói vừa hướng dẫn).
Keep it Going (Duy trì cuộc trò chuyện): Khi trẻ giao tiếp, ba mẹ tiếp tục tương tác bằng cách phản hồi: "Đây là bánh quy của con. Ngon không? Con muốn thêm nữa không?" để kéo dài cuộc đối thoại.
Chiến lược R.O.C.K không chỉ thúc đẩy kỹ năng giao tiếp, mà còn tạo môi trường giao tiếp thú vị, gần gũi và giúp trẻ duy trì sự tập trung. Sự linh hoạt, sáng tạo của ba mẹ trong việc áp dụng chiến lược này sẽ giúp trẻ phát triển tự nhiên và hiệu quả hơn.
Chiến lược thứ ba: Nói như hát, nựng, đóng kịch
Nói như hát sử dụng ngữ điệu cao, nhịp nhàng, vui tươi, giúp thu hút sự chú ý của trẻ và làm trẻ ghi nhớ, phản ứng tốt hơn với ngôn ngữ. Trong giao tiếp với trẻ rối loạn phổ tự kỷ, cách nói này tăng sự hấp dẫn, giúp trẻ nhận biết và nhớ từ khóa nhanh hơn. Một số trẻ tự kỷ cũng dễ bắt chước ngữ điệu từ bài hát. Ví dụ: "Con thấy quả táo đỏ, đỏ, đỏ chưa nào?" (kéo dài và nhấn mạnh từ "đỏ").
Trong chiến lược này ba mẹ có thể nựng trẻ: Nựng trẻ là cách giao tiếp gần gũi, thể hiện tình cảm qua giọng nói, biểu cảm và động tác nhẹ nhàng, tạo cảm giác an toàn và gắn kết. Việc này giúp trẻ thoải mái, giảm căng thẳng, tăng sự tin tưởng và xây dựng mối quan hệ tích cực. Ba mẹ có thể khuyến khích trẻ tương tác thông qua các cử chỉ thân mật. Ví dụ: "Ồ, con của ba mẹ hôm nay ngoan quá!" (với giọng điệu mềm mại, biểu cảm yêu thương).
Đóng kịch là cách tạo môi trường giao tiếp vui nhộn, trực quan bằng vai diễn, hành động cường điệu, biểu cảm sinh động và lời nói phong phú. Phương pháp này giúp trẻ hiểu ngôn ngữ qua hình ảnh, hành động và khuyến khích trẻ bắt chước. Ví dụ, khi dạy trẻ về động vật hoang dã, ba mẹ có thể giả làm sư tử và gầm: "Gầm gừ, con sư tử này đói quá!" rồi hỏi trẻ: "Con làm tiếng sư tử được không?"
Một số lưu ý trong quá trình sử dụng các chiến lược giao tiếp tăng cường cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ
Trong quá trình sử dụng một số chiến lược giao tiếp tăng cường cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ ba mẹ cần lưu ý một số điểm sau:
Cá nhân hóa các chiến lược theo đặc điểm của từng trẻ chính là chìa khóa để đạt hiệu quả lâu dài và bền vững.
Tăng cường giao tiếp cho trẻ tự kỷ không chỉ giúp trẻ bày tỏ ý tưởng, cảm xúc mà còn là chìa khóa để trẻ hòa nhập xã hội. Các chiến lược như O.W.L, R.O.C.K, nói như hát, nựng, hay đóng kịch đã chứng tỏ hiệu quả trong việc phát triển kỹ năng giao tiếp của trẻ. Với sự đồng hành kiên trì từ ba mẹ, giáo viên và chuyên gia, trẻ hoàn toàn có thể vượt qua rào cản giao tiếp, mở ra một thế giới tràn đầy.
Th.S Tâm lý Lê Thị Thảo
Tài liệu tham khảo:
