Dù đã 4 – 5 tuổi nhưng trẻ vẫn chưa có lời nói rõ ràng, chỉ dùng cử chỉ, hành động hay sử dụng một vài từ đơn giản, chưa thể diễn đạt nhu cầu hoặc cảm xúc bằng câu. Đây là nỗi trăn trở với nhiều phụ huynh khi con bước vào độ tuổi mẫu giáo lớn nhưng khả năng ngôn ngữ vẫn chưa phát triển như kỳ vọng.
Theo “Hướng dẫn phát triển ngôn ngữ cho trẻ mầm non” của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2019) và “Giáo trình phát triển ngôn ngữ trẻ mầm non” (NXB Đại học Sư phạm TP.HCM, 2018), trẻ trong độ tuổi từ 4 đến 5 tuổi có thể đạt được những năng lực về ngôn ngữ như:
Vì vậy, nếu trẻ vẫn chưa đạt được mốc phát triển của lời nói thì chúng ta không nên chỉ chờ đợi trẻ lớn sẽ nói được thay vào đó, cần trang bị hành trình giúp trẻ từng bước vững vàng, tự tin giao tiếp với thế giới xung quanh.
Thứ nhất: Xây dựng môi trường ngôn ngữ phong phú
Trò chuyện thường xuyên dù chưa nhận lại sự phản hồi rõ ràng từ trẻ, việc này giúp trẻ quen với nhịp điệu, ngữ điệu và ngữ cảnh của lời nói.
Dùng câu ngắn, rõ ràng, nhấn mạnh vào từ muốn dạy thay vì nói dài dòng hoặc trừu tượng. Hãy mô tả hành động trong sinh hoạt hàng ngày để dạy trẻ từ mới: “Con mở cửa”, “Mẹ xếp quần áo”, trẻ học tốt nhất qua những gì gần gũi và dễ quan sát.
Đọc sách, truyện mỗi ngày, có thể vừa đọc vừa chỉ vào tranh ảnh, chúng ta có thể đặt câu hỏi: “Con có nghe thấy tiếng con mèo không?” rồi làm mẫu âm thanh “meo meo”. Trẻ dù chưa nói được “con mèo” nhưng có thể bắt chước âm “meo meo”, đặt câu hỏi mở như: “Con thấy con mèo ở đâu?”, “Bạn gấu đang làm gì vậy?”, từ đó tạo cơ hội cho trẻ được diễn đạt.
Kết hợp hát, đọc thơ, những giai điệu đơn giản, lặp lại và có tiết tấu giúp trẻ dễ bắt chước, ghi nhớ và tăng khả năng sử dụng ngôn ngữ linh hoạt.
Thứ hai: Khuyến khích trẻ giao tiếp – không ép buộc
Việc dạy trẻ chậm nói không phải là bắt buộc trẻ phải nói, mà là tạo ra cơ hội để trẻ muốn nói và cảm thấy an toàn khi giao tiếp.
Thay vì liên tục hỏi, ép trẻ lặp lại trong căng thẳng, khiến trẻ mất tự in và né tránh giao tiếp, hãy tạo không gian và thời gian cho trẻ tự thể hiện theo cách của mình.
Hãy kiên nhẫn chờ đợi trẻ phản hồi – đôi khi chỉ là một ánh mắt, một cái gật đầu, một âm thanh hay vài từ đơn giản cũng nên khen ngợi trẻ tích cực.
Hãy dùng câu hỏi mở để khơi gợi ý tưởng, ví dụ: “Con muốn ăn gì?”, thay vì hỏi “Con muốn ăn bánh không?”, vì câu hỏi đóng chỉ cho phép trẻ trả lời “có/không”.
Thứ ba: Học qua vui chơi – giao tiếp qua trải nghiệm
Nhà Tâm lý học Vygotsky (1978) đã nhấn mạnh: “Trò chơi chính là hình thức học tập chủ yếu của trẻ mầm non, đặc biệt trong phát triển ngôn ngữ và tư duy”, đây là hình thức học tập tự nhiên, hiệu quả và dễ tiếp thu nhất, vì thế mỗi trò chơi đều có thể trở thành một bài học ngôn ngữ.
Cho trẻ chơi sắm vai đơn giản như: Bác sĩ, nấu ăn, bán hàng, xây nhà… Đây là cơ hội để trẻ học từ vựng liên quan đến các hoạt động, đồ vật và tình huống giao tiếp thường ngày.
Khi chơi cùng trẻ, hãy gọi tên đồ vật, mô tả hành động, hướng dẫn nhẹ nhàng và gợi ý trẻ phản hồi: “Con đang nấu gì vậy?”, “Ồ, con bán rau à? Mẹ muốn mua cà chua”. Điều này giúp trẻ tập nói theo ngữ cảnh một cách tự nhiên.
Hạn chế thời gian trẻ xem TV, điện thoại vì đó là hình thức tiếp nhận thụ động, không có sự tương tác hai chiều cần thiết cho việc phát triển lời nói.
Thứ tư: Tạo cơ hội giao tiếp xã hội
Ngoài gia đình, trẻ cần được tương tác với người khác để học cách giao tiếp linh hoạt hơn, học không chỉ từ thầy cô, ba mẹ còn còn học từ các bạn.
Trẻ học được cách chờ đợi đến lượt, học cách trả lời và dùng từ phù hợp với tình huống.
Hãy làm mẫu về cách giao tiếp, chờ đợi - lắng nghe và phản hồi cũng như diễn đạt nhu cầu cảm xúc, những điều này trẻ sẽ quan sát và học được mỗi ngày.
Thứ năm: Kiên nhẫn – không so sánh, không áp lực
Việc phát triển ngôn ngữ ở mỗi trẻ là một hành trình riêng, một nhịp bước riêng, không có thước đo cho sự tuyệt đối vì thế cần tránh so sánh trẻ với anh chị, bạn bè cùng tuổi – vì điều đó chỉ tạo thêm áp lực cho cả trẻ lẫn cho người lớn.
Tạo môi trường ngôn ngữ tích cực, vui vẻ, không áp lực là nền tảng giúp trẻ phát triển ngôn ngữ một cách tự nhiên.
Khi trẻ nói chưa đúng hãy nhẹ nhàng sửa bằng cách lặp lại đúng câu ví dụ trẻ nói “măm măm cơm” chúng ta có thể sửa lại “Đúng rồi, ăn cơm, ăn cơm”.
Thứ sáu: Dựa theo mô hình VAKS – Tích hợp giác quan
Tích hợp giác quan là cách giúp trẻ học bằng việc cảm nhận và trải nghiệm qua nhiều kênh khác nhau như nhìn, nghe, chạm, vận động. Khi các giác quan được kích thích đúng cách, trẻ không chỉ tiếp thu kiến thức tốt hơn mà còn phát triển ngôn ngữ, sự chú ý và kỹ năng xã hội, có thể:
Cho trẻ “học bằng tay và cơ thể”: Cầm nắm, sờ, chạm, gõ hoặc chơi với các chất liệu khác nhau như cát, hạt màu, đất nặn để trẻ cảm nhận tốt hơn.
Biến bài học thành trò chơi đa giác quan: Kết hợp hình ảnh bắt mắt, âm thanh vui nhộn, chuyển động cơ thể để trẻ hứng thú và không bị nhàm chán.
Kết nối vận động với ngôn ngữ: Khi dạy từ mới, hãy để trẻ vừa nghe, vừa nhìn hình minh họa, vừa thực hiện động tác liên quan.
Tạo không gian dễ chịu cho giác quan: Sử dụng ánh sáng dịu, ít tiếng ồn, có góc yên tĩnh để trẻ không bị quá tải hoặc căng thẳng.
Theo dõi phản ứng của trẻ: Nếu trẻ hứng thú, có thể tăng dần mức độ kích thích giác quan, nếu trẻ khó chịu, cần giảm bớt để trẻ cảm thấy an toàn.
Giúp trẻ chậm nói trở nên tự tin trong giao tiếp là một hành trình dài, đòi hỏi sự kiên nhẫn, hiểu biết và tình yêu thương. Hành trình ấy không có con đường tắt, nhưng nếu được bắt đầu đúng cách, đi từng bước vững chắc, thì mỗi bước tiến của trẻ – dù nhỏ – cũng là thành quả xứng đáng của cả hành trình yêu thương.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
